سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۲۰:۴۵
نظرات: ۰
۰
-
گرداب دولت‌داری و دیوان سالاری

توسعه پایدار مستلزم مدیران کاردانی است که از شایستگی لازم برخوردار باشند. در تاریخ طولانی  ایران با دو گروه دیگر مواجه می شویم که عملا فاقد این ویژگی هستند. متن حاضر بسط این موضوع و نمودن راه چاره  آن است.

دکتر محمدرضا مهدیزاده

نگاهی به تاریخ
 موتور محرکه و فرمانده توسعه در ایران، به لحاظ تاریخی در ید قاهره دولت‌مندان و به انگشت اشاره اصحاب اجرایی توسعه، یعنی کارگزارانِ فرایند بوروکراسی یا دیوان سالاری‌های هر عصر سمت و سو پیدا کرده است. موفقیت این دو ستون (دولت + نظام اداری/ برنامه‌ریزی) که یکی اندام و پیکر و دیگری مغز و رأس و فرمان ماشین توسعه تلقی می‌شوند، در هر برهه تاریخی روند، سرعت و کمّ و کیف توسعه در ایران را تعیین کرده یا بر آن اثر جدی داشته است. این روند در گذشته عمدتاً  متأثر از مقامات مهم، ترکیب صاحب‌منصبان دربار یا کابینه های دولت و وزارتخانه‌های کلیدی و برنامه‎ریز یا شاهین ترازوی توسعه ( نظیر نقش وزرا و صدراعظم و دیوان خراج تا سازمان برنامه و بودجه و اداری و استخدامی) بوده است. 
چابکی و هوشمندی و مهمتر نظریه‌مندی و داشتن آیینِ راه و چارچوب مناسب، کارآمد و «از آنِ خود» که امروزه چه‌بسا صفت فراگیر و پایدار زیبنده آن شده، در کنار کارگزاران و دیوان سالاران شایسته و مجرب، مهمترین عامل توفیق یا شکست نهاد دولت و بخش برنامه‌ریز آن به عنوان پیشران و حامل توسعه در هر جا و هر زمان بوده است. 
روند حرکت تاریخی و صعود و افول یا سقوط و  کامیابی دولت ها در امر توسعه در طول تاریخ ایران نشان می‌دهد آنها در فضایی برآمده از سه گردونه یا میدان عمل برای هدایت یا ساماندهی توسعه و گردش دیوان سالاری و دولت‌داری قرارداشته و اقدام کرده‌اند و بسته به اینکه در کدام جوّ تنفس کنند و نوآوری و دگرگونی و حرکت برانگیزند، دستاورد ساخته‌اند. فضای اول، میدانی با گفتمان  «شایسته‌گرا»ست که لیاقت و تخصص یا «حکمت و خردمندی» و قابلیت لازم را بنیاد خود برای طراحی و ترسیم نقشه راه و نیز به کارگیری و عزل و نصب راهبران توسعه و در ادامه، برنامه‌ریزی و چارچوب‌گذاری عمل کارگزارانِ آن قرار می‌دهد. 
حکمت و خردمندی به منزله داشتن دید و دانشِ تا حد ممکن وسیع، گسترده و همه‌جانبه و احاطه به جایگاه خود (بدون کم‌کاری فکری و عملی و تا جایی که موازین هر عصر اجازه دهد) و عنصر اصلی تصمیم‌سازی و کارگزاری است که مانع از جزءنگری، جزمیت، اقدامات بخشی، مقطعی، باندی، قومی، جناحی و هزینه‌بر می‌شود. این رویکرد اجرا و رسیدن به دستاورد و طرح‌های معقول، مشارکتی و معطوف به اکثریت مردم (آزادانه و برابرانه) و حل تدریجی، اقناعی، انطباقی و مسأله‌محور را بر ستیز و شعار و جوسازی عوام‌فریبانه برتری می‌بخشید و بر صدر می‌نهد. مسلم آنکه «خرد و حکمت توسعه» به عنوان قابلیت کلیدی دولت‌ها و دیوان سالاری‌ها، امری نه آماده و دادنی، بل اکتسابی است و ممارست و دانش و بینش دیریاب و کمیاب و تدریجی با افراد معدود اما مهم لازم دارد. 
گفتمان شایسته‌گرایانه و قابلیت‌محور، گرچه آرمانی و گاه دست‌نیافتنی و لاجرم شعار همه طالبان قدرت است و چه‌بسا در  مواردی استبداد شایستگی و شایسته‌سالاران را هم در بر داشته ‌باشد؛ اما مهمترین محیط برای رشد جوانه‌های کامل و برتر و توانمند جهت رشد و خدمت به جامعه و نهاد دولت و تبدیل آن به دولت توسعه‌گراست. 
تعهد و شایستگی
دیوان سالاری شایسته‌گرا از دامن دولت شایسته، متعهد و برآمده با شایستگی و مهمتر طرفدار گشایش و توانمندسازی، نه قدرت و فروبستگی و منصب، برخواهدخاست و دولتمردان کوچکِ برآمده از کوه و صحرا یا خوان و خانه دوستان و بستگانِ متعهد اقوامِ حاکم را با آن کاری نیست؛ زیرا آنها نوع دوم دیوان سالاری و دولت‌داری را می‌سازند که مبتنی بر دوگانه انعطاف ناپذیر «خودی و غیرخودی» است. در این فضا، اصل بر وفاداری و تعهد خالصانه و مشابهت یا اشتراک برادرانه، خویشی، قومی و گروهی و جناحی (و در نهایت منافع) و لاجرم نفی، طرد یا نادیدگیِ دیگری است. 
وفاداری و ایمان ظاهری و اظهاری یا خونی و خویشی به ارزش‌های گروه حاکمه/ قدرت یا متولیان توسعه، چسب و بند شکل‌گیری دیوانسالاری و ارزش‌های برنامه‌ریزی‌های این رویکرد به توسعه و مقدم بر تخصص و قابلیتی است که در نهایت با سعی و خطا باید کسب شود. در اینجا وفاداری و خودی بودن شرط لازم و کافی و نخستِ ایجاد گروه کاری و دیوان سالاریِ ساماندهی و توسعه است و قابلیت/ تخصص متمم یا پیوست و شرط اضافه آن محسوب می‌گردد. لذا هر آنچه گروه خودی را تعریف و مستحکم کند (اشتراک در منافع و ارزش‌های گروه‌های همراه) «دولت وفادارطلب» و بوروکراسی ائتلاف‌کنندگان و گروه‌های ذی‌نفعِ متعهد و خودی (قبیله‌ای/ قومی/ محلی/ باندی و نه ملی) را نیز شکل می‌دهد. 
در اینجا «وفاداری و خودی‌بودنِ» صرف و نه الزاماً و بدواً داشتن تخصص یا توانایی، معیار نخست رشد و چینش کارگزاران را می‌سازد و برنامه‌ریزی و سیاستگذاری نیز عمدتاً  نحوه مصرف و توزیع منافع خودی بر مبنای تقویت این ارزش‌ها می‌شود. نکته آن است که در این حالت که مبنا نه بر تکثر و فراگیری و اولویت و صدرنشینی شایستگی، بل حضور دوستان و خودی‌هایِ صرفاً وفادار و با ضرورت یکدستی همراهان پیش می‌رود، کم‌کم پدیده تکثیر و تقسیم قدرت (هژمون‌شدن)، موجبات تقسیم و انشعابات خودِ خودی‌ها و اخراج بخشی از آنها به عنوان غیرخودی را فراهم می‌کند؛ زیرا هنگامی که اصل بر حفظ یا کسب قدرت و نه وقف قدرت و رهایی از آن (قدرت به جای خدمت) به هر روی باشد همیشه بدیل‌ها هم قدرتمدارانه درصدد بیشینه‌سازی و ازدیاد آن خواهند بود و قدرت، قدرتِ مافوق را طاقت نخواهد آورد و لذا انشعاب و رقابت درونی، ناگریز، و دامنه دولت‌داران و دیوانسالاری، باز خودی‌تر و منحصر و کوچک‌تر می‌شود و فضا برای الگوی سوم فراهم می‌شود.
غلام جان نثار!
الگوی سوم را می‌توان میدان یا فضای  فرمانبری/ سرسپردگی/چاکری نام نهاد. با زوال گروه‌های وفادار و متخصص و کاهش چتر شایستگان در حلقه آنها، فضای بوروکراسی‌ها در حفظ و بقا به هر قیمت و با توسل به سرمنشأها و گره‌گاهای قدرت و ضرورتاً ابزارهای تملق و فرمانبری میل می‌کند؛ زیرا به دلیل فقدان تخصص و دیدِ شایسته‌گرا، صرفاً «اطاعت» است که بقا در قدرت را برای بی‌مایگان ممکن می‌سازد و درنتیجه، استقلال کارشناسیِ وفادارانه به فرمانبرداریِ معذورانه (مأمور معذور) بدل می‌شود. 
در این جوّ، ستایشگران و مبلغان و درواقع مزوران قدرت موجود و چشم‌دوخته به اقلیتِ رأس هرم، گوی سبقت را در اعلام وفاداریِ تا آستانه چاکری و بندگی می‌ربایند و شایستگی و توانمندی و سرافرازی تا سرحد اطاعت محض و سرآوردن به جای کلاه گردکردن تنزل می‌یابد (چون نیک بنگری همه تزویر می‌کنند)!  چاکری و تملق و تأیید مطلق قدرت حاکمه (ولو ظاهری و نه از روی اعتقاد یا الزام عقلانی یا قلبی) و کم‌اهمیتی تخصص، ارزش صعود و نزول در دیوانسالاری را در این فضا تشکیل می‌دهد و توسعه به حضیض ذلت در کیفیت و بهره درمی‌افتد و سرافرازی مقهور سرسپردگی می‌شود. 
کارگزاران ضعیف و کم‌دانش و فاقد شایستگی که مسیرهای آسان و چاکرمنشانه و فراتر از اعلام وفاداری مطلق و بی قید و شرط را به‌عنوان تنها فرصت زندگیِ ناشایست خود یافته‌اند، فرصت فرمانبری را غنیمت دانسته، به‌سرعت در مناصب کلیدی و تصمیم گیری صعود می‌کنند (تجربه ورود نظامیانِ حاشیه به متن قدرت در چندین حکومت ایرانی در عصر عباسی تا غزنوی و سلجوقی شاهد آن است). 
آنها نه توان تدوین برنامه‌های پیشرفت و نوآوری را دارند و نه فرصتی را برای جابجایی نخبگان و شایستگان معدود دیوان سالاری فراهم می‌کنند؛ زیرا خود «سرسپردگی» حکایت از آن دارد که فرد ناشایستِ برکشیده شده به قدرت، فاقد محتوای سر (فکر و نگاه) و سربلندی، بلکه صرفاً ظاهر سر برای عرضه به آستان است و اصولاً سرش همان تنی است که اگر آن را بگیرند، بی هویت و مفلس خواهد شد (دو استعاره «سر» و «تاج» و اضافات سرآوردن، سرسپردگی، سرِ تاج‌جوی و تاج‌دار و... در فرهنگ ایرانی از این منظر قابل توجه بیشتر است!) پس سرسپردگی معادل سپردن همه چیز برای ماندن تنِ کم‌خرد است و لاجرم پذیرش هر گونه حقارت و شأنی دون انسانی و نتایج ضد توسعه در خود و اجتماع حاکم.

موارد تاریخی 
تصویر تاریخی چندقرنه ایران، آماج صعود و نزول هریک از این سه گفتمان در عرصه اداره کشور و تأثیرگرفتن سه مؤلفه کلیدی قشربندی‌ها و تقسیم‌بندی‌های داخلی جامعه (اقتصاد/ ثروت، حزب/ قدرت، منزلت/ موقعیت) از آنها بوده است. فربه یا نحیف‌شدن هر کدام از این سه میدان که هسته اصلی عنصر توسعه را فراگرفته و در هر زمان به تناوب تغییر شکل و قبض و بسط داده‌اند و دیوان سالاری خاص خود را نهادینه کرده‌اند، مبیّن و برآوردکنندهکم و کیف توسعه در ایران بوده است. 
هرچند در کمتر دوره‌ای می‌توان از توسعه و دیوان سالاری «شایسته‌گرا و پیایندش، راهبری و برنامه‌ریزی شایستگی‌بنیاد» و نهادینه شدن آن سراغ گرفت، اما اگر آن را طیف و درجه‌ای از حداقل تا حداکثر ببینیم، حضور این شایستگی در هر دیوان سالاری به صفر نمی‌رسد؛ زیرا زمانه و زمینه هیچ‌گاه از نیاز به شایستگی و شایستگان خالی نخواهد شد. آنها در برهوت میادین چاکرمنشانه نیز لازم، اما اندک و درحاشیه هستند و جهان بی آنها غیر قابل تحمل است. لذا گرچه الگو و میدان شایستگی نمود زیاد ندارد اما در دو گفتمان دیگر، پخش است و «هژمونی نقطه‌ای و پراکنده» دارد. 
نمونه‌های تاریخی ایران مؤید آن است که در غلبهدو الگوی وفادارانه و فرمانبردارانه، عناصری از الگوی اول نیز حضور داشته و به کاهش غلظت و سختی آنها کمک کرده و توسعه‌ای محدود را رقم زده‌اند. در حکومت آل‌بویه وزارت عمید و صاحب بن عباد، تاثیرات خواجه نظام‌الملک در دستگاه سلجوقی و رشیدالدین فضل‌الله همدانی در دستگاه ایلخانی، عباس‌میرزا و امیرکبیر در دربار ناصری، فروغی و داور در پهلوی اول و تا حدی عالیخانی و سمیعی و اصفیا در پهلوی دوم، نمونه‌های کارگزاران وفادارگرا در هدایت و اجرای توسعه بوده‌اند که با افول این گفتمان در پایان عصر آنها، زمام امور به چاکران و بندگان قدرت حاکمه تنزل کرده و زمینه‌ساز افول و تاریکی چراغ توسعه و در درازمدت سقوط قدرت سیاسی و اصلی شده‌اند (با سقوط امیرکبیرِ وفادار به شاه، جایش را آقاخان نوری مطیع/ چاکر می‌گیرد که برای قدرت حاضر به ‌هر کاری است). 
نمونه معاصر دیگر، گروه توسعه وفادارمنشانه عصر پهلوی دوم است که توانسته بود عناصر تا حدی خردمند و متخصص معدودی را نیز در جرگه خود برای دولت و سازمان برنامه گرد آورد که نمونه‌ای از همپوشانی این سه میدان است. هویدا در رأس وفاداران که عملا اعلیحضرت را نفر اول و آخر کشور دانسته و بقیه را مستحیل در او می‌دانست، تا جایی پیش رفت که غرق در الگوی چاکری شد و عملا  امر، امر همایونی را سرمشق خود کرد و همان کادر وفادارمنش توسعه در سالهای آخر مقارن انقلاب، به فرمانبری مطلق و چاکرمنشی هویدا و نخست‌وزیران بعدی تحلیل رفتند و دستگاه دولت با کناررفتن معدود افراد شایسته وفادار و بی‌اثر شدن سازمان برنامه، فربه از چاکران بی‌هنر خود منجر به رشد فساد و ناکارآمدی و لاجرم انقلاب و سقوط انجامید.
آخرین مورد، چالش‌ها و کش و قوس‌ها در ماجراهای ادغام و انحلال و بازآرایی سازمان برنامه و بودجه‌ای است که از سال ۱۳۳۷ ایجاد شده بود و خود نمونه‌ای از ستیز کنشگران و شایستگان حاضر در این سه میدان در فضای توسعه کشور بود. میدان‌هایی که با ورود و خروج هر دولت چگالی ابر اثرگذاری و برد میدانی و همپوشانی‌های آنها کم و زیاد می‌شوند و متخصصان و شایستگان به ناچار در زیر فشار آنها سرکوب یا برکشیده می‌شدند.
تا زمانی که شایستگی به آیین راه و هنجار اخلاقی بدل نشود و نصب‌العین و الزامِ عمل تبدیل نشود و شایستگان قدر نبینند و در هیأت مجریان و برنامه‌ریزان بر صدر ننشینند، گردن و یقه دولت‌داری از میدان مقام‌جویانِ بدنظر و بی‌عمل رها نخواهد شد و ناخداهای ناآزموده و بی‌حکمت، کشتی برنامه‌ریزی و دیوان سالاری کشور را بر تلاطمِ سعی و خطا و آبهای طوفانی باندی، جناحی و بخشی‌نگری و امور بیهوده و نفع‌جویانه به هدر و گمراهی و کژراهه خواهند برد. مسیر طوفانی توسعه در هر زمان به ناخدایان و متخصصانی فراتر از دارندگان مدرک و عناوین سطحی و میان‌مایه، و فرمانبر صرف و متملق، بل به دریانوردانی دوراندیش و نیک‌بین و خردمند نیاز دارد تا کشتی به طوفان خورده توسعه ره به‌جا و ساحلی مناسب برد.
منابع
ـ اندروز، م.، پریچت، ل.، و وولکاک، م. (۱۳۹۹). توسعه به‌مثابه توانمندسازی حکومت: شواهد، تحلیل، عمل (ج. خیرخواهان و م. درودی، مترجمان). انتشارات روزنه.
ـ سندل، م. ج. (۱۴۰۰). استبداد شایستگی: چه بر سر خیر عمومی آمده است؟ (نوروزی، مترجم). کتاب پارسه
 

شما چه نظری دارید؟

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
0 / 300
captcha

پربازدیدترین

پربحث‌ترین

آخرین مطالب

بازرگانی